(जब ल्यप्/क्त्वा प्रत्ययान्त धातु/क्रिया का वाक्य में प्रयोग तो न हुआ हो, किन्तु उसका अर्थ प्रतीत हो रहा हो, तब …
(दूर और समीपवाची शब्दों के साथ जिससे दूर या समीप की चर्चा हो उसमें पञ्चमी और षष्ठी दोनों विभक्तियों का प्रयोग कि…
(जिससे कोई वस्तु बनती है / उत्पन्न होती है उसकी अपादान संज्ञा होने से उसमें पंचमी विभक्ति का प्रयोग होता है।) बी…
{जुगुप्सा (घृणा), विराम (रुकना, हटना) तथा प्रमाद (लापरवाही) इन अर्थवाली धातुओं के साथ जिससे घृणा की जाए, जिससे र…
जिससे कोई व्यक्ति या वस्तु पृथक् / अलग होती है, उसे अपादान कहते हैं। अपादान कारक में पञ्चमी विभक्ति का प्रयोग हो…
सूत्रम् - पंचमी विभक्ते: ।। ईयसुन अथवा तरप् प्रत्ययान्तविशेषणेन अथवा साधारणविशेषणेन उत क्रियया यस्मात् कस…
सूत्रम् - दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च ।।2/3/35।। दूरं समीपं च अर्थे द्वितीया विभक्ति: भवति, विकल्पेन पंचम…
सूत्रम् - करणेचस्तोकाल्पकृच्छ्र-कतिपयस्यासत्ववचनस्य।। 2/3/33 ।। स्तोकम् (थोडा), अल्पम् (कम), कृच्छ…
सूत्रम्- पृथग्विनानानाभिस्तृतीयाSन्यतरस्याम्।। 2/3/32 पृथक्, विना, नाना शब्दानां योगे विकल्पेन तृतीया भव…
सूत्रम् - विभाषा गुणेSस्त्रियाम् ।। य: गुणवाचक: शब्द: हेतुरपि (कारणमपि) भवति अथ च स्त्रीलिंगे न स्यात् तस…
सूत्रम् - अकर्तर्यृणे पंचमी ।।2-3-24।। ऋणात्मकशब्द: यदा स्वयं कर्ता अभूत्वा अन्यस्य कार्यस्य कारणं भवत…
सूत्रम् - प्रति:प्रतिनिधिप्रतिदानयो:।।(1-4-12) प्रतिनिधि, प्रतिदान (बदलना) च अर्थे प्रति इत्यस्य कर्मप्रवच…
सूत्रम् - आड्. मर्यादावचने ।। (1/04/89) मर्यादा (सीमा) अर्थे आड्. (आ) इत्यस्य कर्मप्रवचनीय संज्ञा भवति । हिन्…
सूत्रम् - अपपरी वर्जने ।। वर्जन (छोडना, अतिरिक्त) अर्थेषु अप, परि च उपसर्गयो: कर्मप्रवचनीयसंज्ञा भवति । हि…
सूत्रम् - अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते ।।02/03/29।। अन्य, आरात्, इतर, ऋते, दिशावचकशब्…
वार्तिकम् - यतश्चाध्वकालनिर्माणंतत्रपंचमी।। यत् आधारं मत्वा मार्गस्य कालस्य वा परिमाण-मापनं क्रियते तस्…
वार्तिकम् - गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तीनां निमित्तम्।। गम्यमान् (अवबोधक) क्रिया अपि कारकविभक्तयो: का…
वार्तिकम्- ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे ।। ल्यप्, क्त्वा वा प्रत्ययान्तस्य अर्थगोपिते सति कर्मणि, आधारे च …
सूत्रम् - भुव: प्रभव: ।। भू धातो: उत्पत्तिस्थाने पंचमी विभक्ति: भवति । भू इत्यस्यार्थ: प्राकट्यं, उत्पत…
सूत्रम् - जनिकर्तु: प्रकृति: ।। जनि इत्युक्ते - जन्म, उत्पत्ति: वा । प्रकृति: इत्युक्ते कारणं, मूलं वा…
स्तुति:
सामाजिकम्